Graag rol als mozaiek artist of als mozaiek docent...

Images:

Zeker. Ik zou dit benaderen zoals ik het aan een cursist zou uitleggen die serieus met Italiaanse smalti wil leren werken, dus niet vanuit de hobby-mozaïekhoek maar richting de Italiaanse/Ravennate en Byzantijnse traditie.

Voor jouw doel zou ik de boeken als volgt rangschikken:

1. Sonia King — Mosaic Techniques & Traditions: Projects & Designs from Around the World
   Mijn eerste keuze als praktisch leerboek. Het behandelt ondergronden, lijmen en mortels, gereedschappen, het snijden en plaatsen van tesserae, directe en indirecte technieken, voegen en praktische constructie. Smalti, hammer & hardie en Ravenna komen er ook in voor. Het is niet uitsluitend op smalti gericht, maar als technisch basisboek is het uitzonderlijk compleet. ISBN 978-1-4027-4061-9. (Google Books)

2. Scuola Mosaicisti del Friuli — The Mosaic… From the Copy to the Interpretation…, red. Evelina Della Vedova
   Dit vind ik voor jou misschien nog interessanter dan een gemiddeld Engels hobbyboek. Het is een technisch-didactisch handboek van de beroemde mozaïekschool in Spilimbergo, dus vanuit de echte Italiaanse opleidingstraditie. Het verscheen in Engels, Italiaans en Frans. De school vermeldt het momenteel als uitverkocht, dus dit is er één om tweedehands te zoeken. (scuolamosaicistifriuli.it)

3. Stefano Jus / Scuola Mosaicisti del Friuli — The Use of Colour in Mosaic Art
   Een officieel technisch-didactisch handboek van de school, 107 pagina's, verkrijgbaar in Engels of Italiaans. Vooral belangrijk zodra je met Orsoni-smalti en hun enorme kleurvariatie gaat werken: kleur in mozaïek werkt heel anders dan kleur in verf, omdat licht, hoek, glans, oppervlakte en de naastliggende tesserae meespelen. De school vermeldt dit boek momenteel als verkrijgbaar. (scuolamosaicistifriuli.it)

4. Leslie Dierks — Making Mosaics: Designs, Techniques & Projects
   Iets eenvoudiger dan Sonia King, maar didactisch sterk. Vooral prettig voor het leren van directe en indirecte werkwijzen en verschillende manieren om een mozaïek op te bouwen. Ik zou dit eerder als aanvullend oefenboek zien dan als dé smalti-bijbel. (Google Books)

5. Otto Demus — Byzantine Mosaic Decoration: Aspects of Monumental Art in Byzantium
   Dit is geen stap-voor-stap werkboek, maar voor Byzantijns mozaïek vind ik het bijna verplichte achtergrondliteratuur. Demus behandelt hoe Byzantijnse mozaïeken samenhangen met architectuur, apsis, koepel, blikrichting, iconografie en ruimte. Dat is belangrijk, want een Byzantijns mozaïek is veel meer dan een afbeelding die toevallig uit gouden en gekleurde tesserae bestaat. (Internet Archive)

Als je maar drie boeken wilt aanschaffen, zou ik beginnen met Sonia King + het Friuli-handboek From the Copy to the Interpretation als je het kunt vinden + Otto Demus. Daarna zou ik The Use of Colour in Mosaic Art toevoegen.

Wat je specifiek moet leren voor smalti

Bij smalti zou ik je als docent aanraden om vrij snel af te stappen van de gedachte "ik plak kleine stukjes glas op een plaat". Traditioneel werk je veel plastischer. De tesserae vormen als het ware een geschilderd oppervlak, maar dan in glas.

Orsoni maakt Venetiaanse smalti nog steeds volgens de traditionele glasproductie en biedt een zeer grote reeks kleurnuances. Juist de onregelmatigheid, dikte en oppervlakte van smalti zorgen ervoor dat het licht anders reageert dan bij machinaal geproduceerde mozaïektegeltjes. (Orsoni Venezia 1888)

Het klassieke gereedschap dat ik je echt zou aanraden te leren gebruiken is de martellina en tagliolo, internationaal meestal mosaic hammer and hardie genoemd. De hardie staat vast in een blok; je houdt de smalto boven de snede en slaat met de martellina. Voor glas/smalti is een hardmetalen of carbide snede bijzonder geschikt; er bestaan ook combinatiehamers met carbide voor glas aan de ene kant en staal voor marmer aan de andere. (di Mosaico)

Een mozaïektang is handig, maar als je echt die Italiaanse vormtaal wilt leren, zou ik hammer & hardie als hoofdgereedschap nemen. Je leert daarmee niet alleen vierkantjes maken, maar ook wiggen, trapezia, lange smalle tesserae en zeer kleine stukjes. Dat heeft direct invloed op je andamento: de stroomrichting van de tesserae. De Scuola Mosaicisti del Friuli behandelt juist het snijden met de traditionele hamer en het ontwikkelen van andamento als fundamentele onderdelen van de opleiding. (scuolamosaicistifriuli.it)

Ondergrond en lijm/mortel

Hier zit een belangrijk verschil tussen hobbywerk en traditioneel smaltiwerk.

Voor een modern permanent werk zou ik meestal kiezen voor een maatvaste minerale ondergrond en een cementgebonden, voor glas geschikte thin-set/mosaïekmortel. Fabrikanten van professionele tegelmortels hebben hiervoor specifieke witte, polymeer-gemodificeerde mortels voor glasmozaïek. Wit is bij glas vaak prettig omdat een donkere ondergrond de optische werking kan beïnvloeden. De precieze mortel moet wel passen bij ondergrond, binnen/buiten, vochtbelasting en type glas. (MAPEI)

Voor traditioneler/Ravennate werk kom je ook kalk- en cementmortels tegen waarin je de tesserae rechtstreeks zet. In Ravenna worden cursussen gegeven waarin marmer en smalti met de martellina/tagliolo worden gesneden en rechtstreeks in kalk of beton/mortel worden gezet. (Pixel Mosaici)

Voor de indirecte/reverse methode kun je tesserae tijdelijk met een in water oplosbare lijm of zetmeelpasta met de voorkant op papier zetten. Dat papier en die lijm zijn dan alleen het tijdelijke transportsysteem; bij de definitieve installatie moet de eigenlijke mortel goed contact maken met de tesserae. (di Mosaico)

Voor buitenwerk, badkamers en andere vochtige situaties zou ik dus beslist niet zomaar een hobby-PVA als definitieve lijm kiezen. De hele opbouw — drager, eventuele waterdichting, mortel en tessera — moet technisch op elkaar afgestemd zijn. Professionele richtlijnen voor glasmozaïek schrijven eveneens voor dat ondergrond en geschikte glasmozaïekmortel als systeem worden beoordeeld. (LATICRETE)

En dan Byzantijns…

Daar wordt het echt interessant.

Een van de grote lessen van Byzantijnse mozaïeken is dat de tesserae niet allemaal keurig vlak hoeven te liggen. Vooral goud en smalti kunnen bewust enigszins verschillende richtingen en hoeken krijgen. Daardoor wordt licht op verschillende manieren teruggekaatst en ontstaat dat trillende, levende oppervlak dat je bijvoorbeeld in Ravenna ervaart.

Dat betekent dat je bij Byzantijns werk niet alleen naar kleur moet kijken, maar naar andamento + formaat tessera + richting + hoogte + hoek + afstand tussen tesserae + licht. Dat is precies waarom een fotografische reproductie van een Byzantijns mozaïek nooit helemaal laat zien wat er in werkelijkheid gebeurt.

Ravenna is hiervoor een uitstekend studievoorbeeld: San Vitale, het Mausoleum van Galla Placidia, Sant'Apollinare Nuovo en het Neoniaans Baptisterium laten heel verschillende toepassingen van goud, kleur en richting zien. (Ravenna Mosaici)

En dat is ook waarom ik Otto Demus naast een technisch leerboek adviseer: King leert je veel meer over hoe je een mozaïek maakt; Demus helpt je begrijpen waarom een Byzantijns mozaïek op die specifieke manier wordt opgebouwd.

Als je wilt, kan ik hierna voor je een veel specifiekere boekenlijst van ongeveer 10–15 titels samenstellen, uitsluitend gericht op traditionele Italiaanse/Ravennate mozaïektechniek, smalti, martellina/tagliolo en Byzantijns mozaïek, met erbij welke boeken geschikt zijn voor beginner, gevorderd en professioneel niveau en waar ze momenteel in Nederland/Europa te koop of tweedehands te vinden zijn.