درس 21 تا 23 رو بطور دقیق و منظم نه خیلی مختصر باش...

حتماً. در ادامه درس‌های ۲۱ تا ۲۳ کتاب دری صنف دهم را به شکل منظم، دقیق و در حد متوسط خلاصه کرده‌ام؛ یعنی نکات اصلی درس، بخش «آیین انشا و نگارش» و نکته‌های مهم امتحانی را آورده‌ام.

درس بیست‌ویکم: خانوادهٔ زبان‌ها

زبان مهم‌ترین وسیلهٔ ارتباط میان انسان‌هاست. شمار دقیق زبان‌های جهان مشخص نیست؛ چون تشخیص زبان مستقل از گویش و لهجه همیشه آسان نیست. با این حال، زبان‌شناسان شمار زبان‌های جهان را بیش از سه هزار زبان تخمین کرده‌اند. در آغاز، زبان‌ها براساس ساختمان‌شان طبقه‌بندی می‌شدند، اما با پیشرفت زبان‌شناسی تاریخی و تطبیقی مشخص شد که بسیاری از زبان‌ها از یک زبان مادر مشترک به وجود آمده‌اند. به همین دلیل، زبان‌ها را براساس «خانواده» تقسیم کردند. (G10-Dr-Dari (2).pdf)

خانواده‌های مهم زبان‌ها

۱. خانوادهٔ هند و اروپایی: این خانواده بیشتر از سایر خانواده‌های زبانی مورد مطالعه قرار گرفته است. زبان‌های آن ریشهٔ مشترک دارند و گسترهٔ آن‌ها از نیم‌قارهٔ هند تا اروپا و حتی قارهٔ امریکا امتداد یافته است. میان زبان‌هایی مانند سانسکریت و لاتین نه تنها شباهت واژگانی، بلکه شباهت‌های دستوری نیز وجود دارد. (G10-Dr-Dari (2).pdf) (G10-Dr-Dari (2).pdf)

در شاخهٔ هند و آریایی، زبان‌های باستانی و نوین هند، ایران، افغانستان و برخی کشورهای همسایه قرار دارند. سانسکریت از کهن‌ترین زبان‌های این شاخه است. فارسی‌دری، کردی، پشتو و اوسی نیز در بخش زبان‌های آریایی یاد شده‌اند. شاخه‌های دیگر خانوادهٔ هند و اروپایی شامل ارمنی، یونانی، آلمانی، بالتی و سلاوی، البانی و چند شاخهٔ دیگر است. (G10-Dr-Dari (2).pdf)

۲. خانوادهٔ سامی و حامی: این خانواده زبان‌های شبه‌جزیرهٔ عربستان و بخش‌هایی از عراق، سوریه، لبنان، فلسطین، اردن، افریقای شمالی، حبشه و سومالی را دربر می‌گیرد. شاخهٔ سامی شامل زبان‌هایی مانند عربی، عبری، آرامی، سریانی، اکدی و فنیقی است؛ شاخهٔ حامی نیز زبان‌هایی چون قبطی، مصری و برخی زبان‌های قدیم لیبیایی و بربری را شامل می‌شود. (G10-Dr-Dari (2).pdf)

۳. خانوادهٔ اورالی یا فینوـاوگریک: شامل زبان‌هایی مانند فنلاندی، مجاری، استونیایی و زبان‌های مناطق اورال است.
۴. خانوادهٔ آلتایی یا تورانی: سه شاخهٔ مهم دارد: ترکی، تونگوز و مغولی. زبان‌های ازبیکی، قزاقی و قرغزی در شاخهٔ ترکی قرار دارند.
۵. خانوادهٔ چینی و تبتی: شامل چینی، تبتی، برمایی و سیامی است.
۶. خانوادهٔ زبان‌های افریقایی: شامل زبان‌هایی مانند سومالیایی، گینه‌ای و بانتو است.
۷. خانوادهٔ زبان‌های اقیانوسیه: شامل زبان‌های اندونیزی، پولینزی و مالایی است. (G10-Dr-Dari (2).pdf)

آیین انشا و نگارش: نگارش تشریحی

نگارش تشریحی نوشته‌ای است که در آن موضوع با دقت و جزئیات شرح داده می‌شود و دو نوع دارد: تشریحی عینی و تشریحی ذهنی. در نگارش عینی، نویسنده چیزی را که خود دیده است با جزئیات بیان می‌کند؛ اما در نگارش ذهنی، صحنه یا موضوع را در ذهن خود مجسم کرده و طوری شرح می‌دهد که خواننده احساس کند نویسنده آن را واقعاً دیده است. (G10-Dr-Dari (2).pdf)

نکات مهم امتحانی: دلیل تقسیم زبان‌ها به خانواده، وجود ریشهٔ مشترک است؛ خانوادهٔ هند و اروپایی بیشترین پژوهش را داشته؛ آلتایی سه شاخهٔ ترکی، تونگوز و مغولی دارد؛ و نگارش تشریحی به دو نوع عینی و ذهنی تقسیم می‌شود. پرسش‌های خودآزمایی کتاب نیز بیشتر بر همین نکات تأکید دارند. (G10-Dr-Dari (2).pdf)

درس بیست‌ودوم: غلام محی‌الدین انیس

غلام محی‌الدین انیس، فرزند غلام نقشبند، اصلاً از ولسوالی مقر ولایت غزنی بود. در اثر شرایط سیاسی دوران عبدالرحمان خان، خانوادهٔ او به مصر تبعید شد و در آنجا اقامت گزید. انیس در مصر تحت تأثیر اندیشه‌های سید جمال‌الدین افغانی و شاگردان او، به‌ویژه شیخ عبده، قرار گرفت و تحصیلات خود را تکمیل کرد. (G10-Dr-Dari (2).pdf)

انیس آرزو داشت به افغانستان برگردد و به کشورش خدمت کند. متن اصلی درس می‌گوید او در سال ۱۳۰۲ خورشیدی به هرات برگشت، در آنجا به تدریس علوم اجتماعی و زبان عربی پرداخت و کتاب «ندای طلبهٔ معارف» یا «حقوق ملت» را نوشت و چاپ کرد. (G10-Dr-Dari (2).pdf)

پس از نافذ شدن نخستین قانون مطبوعات آزاد در دورهٔ امان‌الله خان، انیس به کابل رفت و جریدهٔ انیس را تأسیس کرد. این جریده در ۱۵ ثور ۱۳۰۶ خورشیدی به‌عنوان یک جریدهٔ آزاد ملی آغاز به نشر کرد. مطالب آن دربارهٔ آگاهی عمومی، وطن‌دوستی، استقلال کشور، تعلیم و تربیه، رویدادهای داخلی و خارجی، اختراعات و اکتشافات بود. خود انیس در نوشتن، حروف‌چینی و چاپ جریده نقش مستقیم داشت. (G10-Dr-Dari (2).pdf)

به دلیل دیدگاه انتقادی او، در دورهٔ محمد نادرشاه جریده متوقف و انیس زندانی شد. او در زندان به بیماری سل مبتلا شد و همان‌جا وفات یافت. پس از او افراد دیگری مسؤولیت روزنامه را برعهده گرفتند و این نشریه به فعالیت خود ادامه داد. (G10-Dr-Dari (2).pdf)

آثار مهم انیس

«ندای طلبه یا حقوق ملت» یک رمان اجتماعی دربارهٔ آزادی و قانون معرفی شده است. اثر دیگر او «بحران و نجات» است که دربارهٔ وقایع اواخر دورهٔ امانیه و حبیب‌الله کلکانی نوشته شده است. کتاب، انیس را دارای نقش برجسته‌ای در تاریخ مطبوعات و تحقیقات افغانستان معرفی می‌کند. (G10-Dr-Dari (2).pdf)

در دورهٔ امانیه، نشر مطبوعات آزاد رونق گرفت و برای نخستین بار اشخاص نیز توانستند نشریات خصوصی منتشر کنند. از ویژگی‌های جریدهٔ انیس، تقویت روحیهٔ ملی، عمومی بودن مطالب و تشویق خوانندگان، به‌خصوص دانش‌آموزان، به نویسندگی بود. (G10-Dr-Dari (2).pdf)

توجه: در خود کتاب یک اختلاف دیده می‌شود: متن اصلی، بازگشت انیس به هرات را ۱۳۰۲ خورشیدی نوشته، اما در بخش «بیاموزیم» سال ۱۳۰۶ خورشیدی آمده است. (G10-Dr-Dari (2).pdf) (G10-Dr-Dari (2).pdf)

آیین انشا و نگارش: نگارش توصیفی

در نگارش توصیفی، نویسنده فقط یک منظره را شرح نمی‌دهد، بلکه زیبایی‌ها یا زشتی‌های آن را نیز به‌گونه‌ای هنرمندانه برای خواننده مجسم می‌کند. مهم‌ترین عنصر در این نوع نگارش تخیل است؛ بنابراین نگارش توصیفی آمیزه‌ای از حقیقت و تخیل دانسته شده است. کتاب اشاره می‌کند که در ادبیات کلاسیک دری، توصیف در شعر بسیار بیشتر از نثر دیده می‌شود. (G10-Dr-Dari (2).pdf)

نکات مهم امتحانی: زادگاه اصلی انیس مقر غزنی بود؛ تحصیلاتش را در مصر تکمیل کرد؛ جریدهٔ انیس در سال ۱۳۰۶ به نشر آغاز کرد؛ آثار مهمش «ندای طلبه/حقوق ملت» و «بحران و نجات» است؛ و در نگارش توصیفی، تخیل نقش اساسی دارد.

درس بیست‌وسوم: خداشناسی

این درس شعری از امیر معزی است. شاعر با اشاره به آسمان، خورشید، ستارگان، شب و روز، ابر، باران، گیاهان، زمین و دیگر پدیده‌های جهان، انسان را به اندیشیدن دربارهٔ آفرینش دعوت می‌کند. پیام اصلی شعر این است که این نظم و شگفتی‌های جهان نمی‌تواند بدون آفریدگار و قدرت الهی به وجود آمده باشد. (G10-Dr-Dari (2).pdf)

شاعر می‌گوید آثار قدرت خداوند را می‌توان در شرق و غرب، دریا و خشکی مشاهده کرد و هیچ سود و زیانی در جهان بیرون از اراده و تقدیر الهی نیست. در پایان نیز انسان را به یاد روز داوری و قیامت می‌اندازد و سفارش می‌کند که امروز کار نیک انجام دهد تا در آینده نتیجهٔ نیک آن را ببیند. (G10-Dr-Dari (2).pdf)

امیر معزی

امیرالشعرا ابوعبدالله محمد بن عبدالملک معزی از شاعران بزرگ قرن پنجم و دورهٔ سلجوقیان بود. او در دربار ملکشاه سلجوقی زندگی می‌کرد و لقب «امیر» را نیز ملکشاه به او داده بود. پس از مرگ ملکشاه مدتی در هرات، نیشاپور و اصفهان زندگی کرد و بعداً به دربار سنجر رفت. اشعار او شامل قصاید و غزلیاتی ساده و دور از تکلف است و در قصایدش به بسیاری از رویدادهای تاریخی دورهٔ سلجوقی اشاره شده است. (G10-Dr-Dari (2).pdf)

در شعر «خداشناسی» از تضاد نیز استفاده شده است؛ مثلاً «سیاهی و سپیدی» در بیت مربوط به دو مرغ، نمونه‌ای از تضاد است. کتاب همین بیت را در خودآزمایی برای تشخیص صنعت ادبی آورده است. (G10-Dr-Dari (2).pdf)

آیین انشا و نگارش: نگارش تخیلی

نگارش تخیلی نوشته‌ای است که می‌تواند احساس شادی یا غم را در خواننده ایجاد کند و او را با افکار نویسنده همراه سازد. منظور از تخیلی این نیست که همه‌چیز کاملاً غیرواقعی باشد؛ بلکه نویسنده میان صحنه‌ها و حوادث واقعی و ذهنی ارتباط ایجاد می‌کند و با نیروی تخیل، حالت موردنظر خود را در ذهن خواننده پدید می‌آورد. این نوع نوشته معمولاً هنرمندانه و گیراست و روحیات نویسنده را منعکس می‌کند. (G10-Dr-Dari (2).pdf)

نکات مهم امتحانی: پیام شعر اثبات قدرت و حکمت خداوند از راه مشاهدهٔ کاینات است؛ شاعر امیر معزی است؛ انسان باید به قیامت و نتیجهٔ اعمال خود فکر کند؛ و نگارش تخیلی با استفاده از تخیل و پیوند دادن واقعیت و ذهن، احساس و حالت خاصی در خواننده ایجاد می‌کند.