حتماً. جواب‌های سوالات ۴ تا ۷ درس اول را با نظم و نکات مهم، نه خیلی کوتاه و نه خیلی طولانی، آماده کردم:

۴) حکم تفسیر بالرأی را توضیح دهید.

جواب: تفسیر بالرأی دو حالت دارد:

اگر کسی قرآن کریم را تنها بر اساس نظر و سلیقۀ شخصی خود و بدون تکیه بر اصول درست تفسیر کند، این نوع تفسیر مذموم و حرام است و جایز نمی‌باشد.

اما اگر مفسر با آگاهی از زبان عربی، علوم شرعی، اصول تفسیر و قواعد اجتهاد آیات قرآن را بررسی کند و سپس از رأی و اجتهاد علمی استفاده نماید، این نوع تفسیر محمود و پسندیده است. (G10-Dr-Tafseer (3).pdf)

نکته مهم:
تفسیر به رأیِ شخصی و بدون دانش = حرام
تفسیر بر اساس علم، اصول و اجتهاد صحیح = جایز و پسندیده

---

۵) بعضی از کتاب‌های مهم تفسیر را نام ببرید.

جواب: در کتاب چند اثر مهم تفسیری معرفی شده است، از جمله:

• تفسیر امام طبری
• تفسیر شاه پور اسفراینی
• کشف‌الاسرار میبدی
• کشاف زمخشری
• تفسیر کبیر امام فخرالدین رازی
• تفسیر بیضاوی
• مدارک التنزیل نسفی
• تفسیر ابن کثیر
• روح المعانی
• تفسیر جلالین
• تفہیم القرآن
• معارف القرآن
• تفسیر عثمانی که به تفسیر کابلی نیز مشهور است. (G10-Dr-Tafseer (3).pdf)

نکته مهم برای امتحان: حداقل ۵ یا ۶ نام مشهور را خوب حفظ کنید؛ مخصوصاً طبری، کشاف، تفسیر کبیر، بیضاوی، ابن کثیر و تفسیر کابلی.

---

۶) نقش علمای افغانستان را در تاریخ و تمدن اسلامی توضیح دهید.

جواب: افغانستان دارای سابقۀ درخشان علمی و فرهنگی است و در طول تاریخ، بسیاری از قرآن‌شناسان و مفسران مشهور را پرورش داده است. علمای افغانستان با تألیف آثار تفسیری، آموزش علوم قرآن و گسترش معارف اسلامی، در رشد علم تفسیر و تمدن اسلامی سهم بزرگی داشته‌اند.

در کتاب از شخصیت‌هایی مانند خواجه عبدالله انصاری هروی، ابوبکر عتیق سورآبادی هروی، امام فخرالدین رازی، مولانا حسین واعظ کاشفی، مولانا مرادعلی کاموی و در دورۀ معاصر مولانا سلطان عزیز یاد شده است. (G10-Dr-Tafseer (3).pdf)

نکته مهم: نقش علمای افغانستان فقط در تدریس نبود؛ آنان با تألیف، تفسیر قرآن و پرورش شاگردان نیز به تمدن اسلامی خدمت کردند.

---

۷) بعضی از علمای بزرگ تفسیر و کتاب‌های آنان را نام بگیرید.

جواب: چند نمونه مهم:

• امام طبری — تفسیر امام طبری
• شاه پور اسفراینی — تفسیر شاه پور اسفراینی
• میبدی — کشف‌الاسرار
• امام زمخشری — کشاف
• امام فخرالدین رازی — تفسیر کبیر
• امام بیضاوی — تفسیر بیضاوی
• امام نسفی — مدارک التنزیل
• ابن کثیر — تفسیر ابن کثیر (G10-Dr-Tafseer (3).pdf)

نکته حفظی:
رازی → تفسیر کبیر
زمخشری → کشاف
میبدی → کشف‌الاسرار
نسفی → مدارک التنزیل
ابن کثیر → تفسیر ابن کثیر

این‌ها همان سوال‌های ۴ تا ۷ صفحۀ ۴ درس اول کتاب تفسیر صنف دهم هستند. (G10-Dr-Tafseer (3).pdf)

درست گفتی؛ منظورت سوالات و جواب‌های درس چهارم تا درس هفتم بود. این‌بار مطابق خود کتاب، منظم و در حد مناسب برای مطالعه و امتحان می‌فرستم.

درس چهارم: تفسیر سورۀ اخلاص

۱) معنای کلمات و جمله‌های زیر را توضیح دهید:

اللّٰهُ أَحَدٌ: خداوند یکتا و یگانه است.
اللّٰهُ الصَّمَدُ: خداوند از همه بی‌نیاز است و تمام مخلوقات به او نیازمندند.
لَمْ يَلِدْ: خداوند کسی را نزاده و فرزندی ندارد.
وَلَمْ يَكُنْ لَهُ كُفُوًا أَحَدٌ: هیچ‌کس مانند، همتا و برابر خداوند نیست. (G10-Dr-Tafseer (3).pdf)

نکته مهم: سورۀ اخلاص به روشنی یگانگی، بی‌نیازی و بی‌همتایی خداوند را بیان می‌کند.

۲) فضیلت و منزلت سورۀ اخلاص را در روشنایی یک حدیث نبوی توضیح دهید.

جواب: پیامبر اکرم ﷺ فرموده‌اند که سورۀ «قُلْ هُوَ اللّٰهُ أَحَدٌ» برابر با یک‌سوم قرآن است. دلیل اهمیت آن این است که انسان را با پروردگار آشنا می‌سازد و به سوی توحید راهنمایی می‌کند. سه موضوع اساسی قرآن، توحید، رسالت و معاد است و سورۀ اخلاص به‌صورت ویژه موضوع توحید را بیان می‌کند. (G10-Dr-Tafseer (3).pdf)

۳) موضوع اساسی سورۀ اخلاص چیست؟

جواب: موضوع اساسی سورۀ اخلاص اثبات توحید و یگانگی خداوند متعال است. این سوره بیان می‌کند که خداوند در ذات، صفات و افعال خود یگانه است، شریک و همتایی ندارد و از هر عیب و نقص پاک است. (G10-Dr-Tafseer (3).pdf)

۴) در سورۀ اخلاص، عقاید باطل کدام گروه مردم دربارۀ خداوند رد شده است؟

جواب: در این سوره عقاید باطل مشرکان، یهود و نصارا رد شده است؛ مشرکان برای خداوند شریک و فرزند قایل بودند، بعضی یهود حضرت عزیر علیه‌السلام را فرزند خدا می‌دانستند و نصارا حضرت عیسی علیه‌السلام را پسر خدا می‌خواندند. سورۀ اخلاص همه این عقاید را باطل نموده و تأکید می‌کند که خداوند نه فرزند دارد و نه همتا. (G10-Dr-Tafseer (3).pdf)

---

درس پنجم: وحدانیت خداوند در مُلک و آفرینش

۱) چرا سورۀ فرقان به این نام یاد می‌شود؟

جواب: چون در آغاز این سوره از «الفرقان» یاد شده است. فرقان به معنای چیزی است که حق را از باطل جدا و مشخص می‌سازد و قرآن کریم وسیلۀ تشخیص راه حق از راه باطل است. (G10-Dr-Tafseer (3).pdf)

۲) چرا قرآن به نام «فرقان» مسما گردیده است؟

جواب: قرآن کریم «فرقان» نامیده شده، زیرا میان حق و باطل، خیر و شر و هدایت و گمراهی فرق می‌گذارد و انسان را به راه درست هدایت می‌کند. (G10-Dr-Tafseer (3).pdf)

۳) از آیۀ اول این درس دلیلی بر عمومی‌بودن رسالت حضرت محمد ﷺ ارائه نمایید.

جواب: در آیۀ مبارکه آمده است: «لِيَكُونَ لِلْعَالَمِينَ نَذِيرًا»؛ یعنی قرآن بر پیامبر ﷺ نازل گردید تا برای جهانیان هشداردهنده باشد. پس رسالت حضرت محمد ﷺ مخصوص یک قوم یا منطقه نیست، بلکه برای تمام انسان‌ها و جن‌ها است. (G10-Dr-Tafseer (3).pdf)

۴) معنای «وَخَلَقَ كُلَّ شَيْءٍ فَقَدَّرَهُ تَقْدِيرًا» را توضیح دهید.

جواب: یعنی خداوند متعال هر چیزی را آفریده و اندازه، شکل، ویژگی‌ها و وظیفۀ آن را به‌صورت مناسب تعیین کرده است. آفرینش خداوند بی‌نظم و تصادفی نیست، بلکه هر مخلوق مطابق حکمت و تقدیر الهی آفریده شده است. (G10-Dr-Tafseer (3).pdf)

۵) پنج چیز را که خدایان و معبودان باطل از داشتن آن عاجز و ناتوان‌اند، بیان کنید.

جواب: معبودان باطل:

1. توانایی آفریدن چیزی را ندارند؛ بلکه خودشان آفریده شده‌اند.
2. اختیار نفع و ضرر خود را ندارند.
3. مالک مرگ نیستند.
4. مالک زندگی نیستند.
5. قدرت زنده‌کردن دوباره و برانگیختن مردگان را ندارند.

بنابراین تنها خداوند متعال مستحق عبادت است. (G10-Dr-Tafseer (3).pdf)

۶) چرا در مقام تشریف و تکریم از رسول‌الله ﷺ با لفظ «عبده» یاد می‌شود؟

جواب: لفظ «عبده» یعنی بندۀ خداوند و در حق پیامبر ﷺ نشانه عزت و تشریف است. این تعبیر از یک‌سو مقام بلند رسالت آن حضرت را نشان می‌دهد و از سوی دیگر ثابت می‌سازد که پیامبر ﷺ بندۀ خداوند است، نه خدا و نه شریک او. (G10-Dr-Tafseer (3).pdf)

---

درس ششم: نام‌های نیکوی خداوند

۱) هفده نام از نام‌های حسنای خداوند که در سورۀ حشر ذکر شده است، بشمارید.

جواب: در آیات پایانی سورۀ حشر نام‌ها و صفات نیکوی خداوند ذکر شده است؛ از جمله:

الله، عالمُ الغیب، عالمُ الشهادة، الرحمن، الرحیم، الملک، القدوس، السلام، المؤمن، المهیمن، العزیز، الجبار، المتکبر، الخالق، البارئ، المصور و الحکیم.

این نام‌ها هرکدام صفتی از کمال و عظمت خداوند را بیان می‌کنند. (G10-Dr-Tafseer (3).pdf)

۲) رابطه و مناسبت شروع و ختم سورۀ حشر را توضیح دهید.

جواب: سورۀ حشر با تسبیح و پاک دانستن خداوند آغاز می‌شود و در پایان نیز به تسبیح و ستایش او خاتمه می‌یابد. این نشان می‌دهد که همه موجودات آسمان‌ها و زمین خداوند را تسبیح می‌گویند و او دارای عزت و حکمت کامل است. (G10-Dr-Tafseer (3).pdf)

۳) فرق میان پادشاهی خداوند و پادشاهی پادشاهان روی زمین چیست؟

جواب: پادشاهی خداوند مطلق، کامل، همیشگی و پاک از ظلم و نقص است و تمام جهان در اختیار او قرار دارد. اما پادشاهی انسان‌ها محدود و موقتی است و ممکن است با ظلم، غرور و نقص همراه باشد. پس مالکیت حقیقی و کامل تنها از آنِ خداوند متعال است. (G10-Dr-Tafseer (3).pdf)

۴) نسبت دادن صفات «جبار» و «متکبر» به خداوند و به مخلوقات چه فرق دارد؟

جواب: صفات جبار و متکبر دربارۀ خداوند صفات کمال و ستایش‌اند؛ زیرا عظمت، قدرت و کبریایی حقیقی تنها شایستۀ اوست. اما اگر انسان خود را متکبر و برتر از دیگران بداند، این صفت برای او زشت و نکوهیده است. (G10-Dr-Tafseer (3).pdf)

۵) چگونه با تأثیرپذیری از نام‌های نیکو و صفات خداوند در زندگی خود تغییر مثبت ایجاد کنیم؟

جواب: شناخت اسماء و صفات خداوند باعث می‌شود معرفت ما نسبت به پروردگار عمیق‌تر گردد، محبت و نزدیکی ما به او بیشتر شود و از عذاب الهی بترسیم. همچنین انسان را به انجام اعمال نیک، ترک گناه و دوری از مفاسد فردی و اجتماعی تشویق می‌کند. هنگام دعا نیز می‌توانیم خداوند را با نام مناسب بخوانیم؛ مانند «یا رزاق» برای روزی و «یا شافی» برای شفا. (G10-Dr-Tafseer (3).pdf) (G10-Dr-Tafseer (3).pdf)

---

درس هفتم: انسان بیهوده آفریده نشده

۱) آیت قرآنی بیاورید که ثابت سازد خداوند مخلوقات را عبث و بیهوده خلق نکرده است.

جواب: خداوند متعال می‌فرماید:

«أَفَحَسِبْتُمْ أَنَّمَا خَلَقْنَاكُمْ عَبَثًا وَأَنَّكُمْ إِلَيْنَا لَا تُرْجَعُونَ»

یعنی: آیا گمان کردید شما را بیهوده آفریدیم و به سوی ما بازگردانده نمی‌شوید؟ این آیه نشان می‌دهد که زندگی انسان هدف، مسئولیت و حساب‌رسی دارد. (G10-Dr-Tafseer (3).pdf)

۲) آیتی بیاورید که عرش به سبب نسبتش با پروردگار به صفت «کریم» موصوف گردیده است.

جواب:

«فَتَعَالَى اللَّهُ الْمَلِكُ الْحَقُّ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ رَبُّ الْعَرْشِ الْكَرِيمِ»

یعنی خداوند، پادشاه حقیقی، برتر است؛ معبودی جز او نیست و او پروردگار عرش کریم است. در کتاب بیان شده که عرش به سبب نسبت آن با پروردگار کریم، به صفت «کریم» یاد شده است. (G10-Dr-Tafseer (3).pdf)

۳) آیتی دربارۀ مستحب‌بودن دعا برای مغفرت و رحمت بیاورید.

جواب:

«وَقُلْ رَبِّ اغْفِرْ وَارْحَمْ وَأَنْتَ خَيْرُ الرَّاحِمِينَ»

یعنی: پروردگارا! مرا بیامرز و بر من رحم کن، و تو بهترین رحم‌کنندگان هستی. این آیه اهمیت طلب بخشش و رحمت از خداوند را بیان می‌کند. (G10-Dr-Tafseer (3).pdf)

۴) قرآن کریم شفادهنده است؛ حدیث نبوی این موضوع را بیان نمایید.

جواب: در درس آمده است که عبدالله بن مسعود رضی‌الله‌عنه بر مرد بیماری گذشت و آیات پایانی سورۀ مؤمنون را، از «أَفَحَسِبْتُمْ أَنَّمَا خَلَقْنَاكُمْ عَبَثًا...» تا پایان سوره در گوش او خواند و آن شخص شفا یافت. وقتی موضوع به پیامبر ﷺ گفته شد، آن حضرت بر اثر و عظمت این آیات تأکید فرمودند. بنابراین قرآن با ایمان و یقین، وسیلۀ شفا و رحمت الهی است. (G10-Dr-Tafseer (3).pdf)

۵) آیتی بیاورید که زندگی انسان در تمام عرصه‌ها باید تابع قانون و نظام خداوندی باشد.

جواب:

«قُلْ إِنَّ صَلَاتِي وَنُسُكِي وَمَحْيَايَ وَمَمَاتِي لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ»

یعنی: بگو نماز، عبادت، زندگی و مرگ من برای خداوند، پروردگار جهانیان است. پس مسلمان باید در تمام بخش‌های زندگی از احکام و نظام الهی پیروی نماید، نه فقط در عبادت‌های مشخص. (G10-Dr-Tafseer (3).pdf)

نکته‌های خیلی مهم برای امتحان: در درس ۴ روی توحید و بی‌همتایی خداوند، در درس ۵ روی وحدانیت خدا در آفرینش و عمومی‌بودن رسالت پیامبر ﷺ، در درس ۶ روی اسماء الحسنی و اثر آن‌ها در زندگی و در درس ۷ روی هدفمند بودن آفرینش انسان، عبادت، حساب و آخرت بیشتر تمرکز کن.

حتماً. این هم سوالات و جواب‌های درس ۸ تا ۱۱ مطابق کتاب، با نظم و در حد مناسب برای امتحان؛ نه خیلی مختصر و نه خیلی طولانی.

درس هشتم: انسان در سایۀ نعمت‌های الهی

۱) به نظر شما چرا خداوند شب و روز را آفریده است؟

جواب: خداوند شب و روز را برای تنظیم زندگی انسان آفریده است. شب برای آرامش، استراحت و تجدید نیرو و روز برای کار، تلاش، کسب روزی و برآورده‌ساختن نیازهای زندگی قرار داده شده است. این نظم از نعمت‌های بزرگ خداوند است. (G10-Dr-Tafseer (3).pdf)

۲) فایده‌های تغییر و تبدیل شب و روز را بیان کنید.

جواب: تغییر شب و روز فواید زیادی دارد؛ انسان در روشنایی روز می‌تواند کار، تحصیل و فعالیت‌های زندگی را انجام دهد و در شب استراحت کند. همچنین این گردش منظم، زمان زندگی انسان را تنظیم نموده و فرصت کار و آرامش را به‌صورت پی‌درپی فراهم می‌کند. (G10-Dr-Tafseer (3).pdf)

نکته مهم: روز = تلاش و معاش؛ شب = استراحت و آرامش.

۳) آغاز آیات قرآنی با لفظ «الله» چه فایده‌ای دارد؟

جواب: آغاز آیه با نام ذات خداوند، یعنی «الله»، توجه انسان را مستقیماً به پروردگار جلب می‌کند. این شیوه احساس عظمت و هیبت خداوند را در قلب بیدار کرده و انسان را به شناخت قدرت الهی و ایمان به او متوجه می‌سازد. (G10-Dr-Tafseer (3).pdf)

۴) مظاهر قدرت الهی را در دوران آوردن ماه و خورشید بیان کنید.

جواب: خداوند خورشید و ماه را مسخر و فرمان‌بردار ساخته و برای هرکدام حرکت و وظیفۀ منظم قرار داده است. خورشید و ماه در گردش خود برای انسان منفعت می‌رسانند و در تنظیم شب و روز و زندگی بشر نقش دارند. این نظم دقیق نشانۀ قدرت، حکمت و عظمت خداوند است. (G10-Dr-Tafseer (3).pdf)

۵) نعمت‌های ذکرشده در آیات فوق را بشمارید.

جواب: از نعمت‌های ذکرشده می‌توان این موارد را نام برد:

• آفرینش آسمان‌ها و زمین
• باران و آب
• میوه‌ها و محصولات برای روزی انسان
• کشتی‌ها و امکان حرکت در دریا
• نهرها و رودها
• خورشید
• ماه
• شب
• روز
• عطا کردن بسیاری از چیزهایی که انسان از خداوند درخواست می‌کند.

خداوند تأکید می‌کند که نعمت‌های او آن‌قدر زیاد است که انسان نمی‌تواند همۀ آن‌ها را بشمارد. (G10-Dr-Tafseer (3).pdf)

---

درس نهم: دعوت به سوی خداوند

۱) سه صفتی را که در آیۀ مبارکه نشانۀ بهترین انسان‌ها در گفتار ذکر شده است، توضیح دهید.

جواب: بهترین انسان در گفتار کسی است که سه ویژگی داشته باشد:

1. مردم را به سوی خداوند دعوت کند و آنان را به توحید و عبادت خدا راهنمایی نماید.
2. عمل صالح انجام دهد و خودش نیز به دستورهای خداوند پابند باشد.
3. مسلمان بودن خود را آشکار سازد و در عمل و گفتار از جملۀ تسلیم‌شدگان در برابر خداوند باشد.

در حقیقت چنین شخصی میان ایمان، عمل صالح و دعوت جمع می‌کند. (G10-Dr-Tafseer (3).pdf)

۲) چرا نیکی با بدی برابر نیست؟ نیکی و بدی چه تأثیری بر انسان دارد؟

جواب: نیکی و بدی از نظر ارزش و نتیجه یکسان نیستند. نیکی سبب رضایت خداوند، پاداش، محبت و دوستی مردم می‌شود؛ در حالی که بدی موجب نارضایتی، دشمنی و پیامدهای ناپسند می‌گردد. به همین دلیل خداوند مؤمنان را فرمان می‌دهد که در برابر بدی، رفتار بهتر را انتخاب کنند. (G10-Dr-Tafseer (3).pdf)

۳) احسان به دشمنان و پاداش دادن بدی‌های آنان چه نتیجه‌ای دارد؟

جواب: اگر انسان بدی دیگران را با نیکی پاسخ دهد، کینه و دشمنی کاهش می‌یابد و حتی ممکن است دشمن به دوست نزدیک و صمیمی تبدیل شود. البته رسیدن به چنین اخلاق بلندی نیازمند صبر و شکیبایی است. (G10-Dr-Tafseer (3).pdf)

۴) از آیات مبارکه طریقۀ مقابله با بدی را استنباط نمایید.

جواب: روش اسلامی مقابله با بدی این است که انسان تا حد امکان بدی را با بهترین رفتار پاسخ دهد، صبر کند، خشم خود را کنترل نماید، عفو و بخشش داشته باشد و با اخلاق نیک رفتار کند. هدف این است که دشمنی بیشتر نشود و روابط به دوستی و همکاری تبدیل گردد. (G10-Dr-Tafseer (3).pdf)

نکته امتحانی: «ادْفَعْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ» یعنی بدی را با روشی که بهتر است دفع کن.

---

درس دهم: ایمان و عمل صالح

۱) معنای «العصر» چیست؟

جواب: «العصر» به معنای زمان و روزگار آمده است. بعضی مفسران آن را نماز عصر یا وقت نماز عصر نیز تفسیر کرده‌اند. خداوند با سوگند به زمان، اهمیت و ارزش آن را برای انسان نشان می‌دهد. (G10-Dr-Tafseer (3).pdf)

۲) اسباب و عوامل خسران و زیانی که به انسان می‌رسد چیست؟

جواب: انسان هنگامی دچار زیان می‌شود که سرمایۀ عمر و زمان خود را ضایع کند و از ایمان و عمل صالح دور باشد. کسی که به دنیا سرگرم گردد و برای آخرت خود کار نکند، فرصت کوتاه زندگی را از دست می‌دهد. نداشتن ایمان، ترک عمل صالح، دوری از حق و نداشتن صبر از عوامل اصلی خسران‌اند. (G10-Dr-Tafseer (3).pdf)

۳) معنای جمله‌های زیر را توضیح دهید:

«وَتَوَاصَوْا بِالْحَقِّ» یعنی: یکدیگر را به حق، حقیقت و پیروی از راه درست سفارش و توصیه کردند.

«وَتَوَاصَوْا بِالصَّبْرِ» یعنی: یکدیگر را به صبر و شکیبایی در برابر مشکلات، عبادت، ترک گناه و آزمایش‌های زندگی سفارش کردند. (G10-Dr-Tafseer (3).pdf)

۴) چهار نوع انسان را که به نظر سورۀ عصر از زیان و خسران در امان‌اند، توضیح دهید.

جواب: انسان‌هایی از خسران نجات پیدا می‌کنند که دارای این چهار صفت باشند:

1. ایمان داشته باشند.
2. عمل صالح انجام دهند.
3. یکدیگر را به حق توصیه کنند.
4. یکدیگر را به صبر و شکیبایی سفارش نمایند.

این چهار ویژگی اساس نجات انسان را در سورۀ عصر تشکیل می‌دهد. (G10-Dr-Tafseer (3).pdf)

۵) امام شافعی دربارۀ اهمیت سورۀ «العصر» چه گفته است؟

جواب: در کتاب از امام شافعی نقل شده است که اگر از قرآن جز سورۀ عصر چیزی نازل نمی‌شد، همین سوره برای هدایت انسان‌ها بسنده بود؛ زیرا در چند آیۀ کوتاه، برنامۀ نجات و سعادت انسان را بیان می‌کند. (G10-Dr-Tafseer (3).pdf)

۶) از سورۀ «العصر» چه درس‌ها و اندرزهایی می‌توان به دست آورد؟

جواب: از این سوره می‌آموزیم که وقت و عمر بسیار ارزشمند است و نباید لحظه‌های زندگی را ضایع کنیم. انسان به‌صورت عمومی در زیان است، مگر آن‌که ایمان داشته باشد، عمل صالح انجام دهد، از حق دفاع کند و دیگران را به حق و صبر توصیه نماید. همچنین مسلمان باید در راه دین خدا مسئولیت‌پذیر و در برابر مشکلات شکیبا باشد. (G10-Dr-Tafseer (3).pdf)

---

درس یازدهم: امانت و اهمیت آن در اسلام

۱) دو عمل صالح و شایسته برای مؤمنان را بیان نمایید.

جواب: در آیات درس دو عمل مهم و شایسته بیان شده است:

1. برگرداندن امانت‌ها به صاحبان آن‌ها
2. حکم و قضاوت عادلانه میان مردم

این دو اصل برای سلامت جامعه و روابط درست میان انسان‌ها بسیار مهم‌اند. (G10-Dr-Tafseer (3).pdf)

۲) چرا خداوند به عدل در میان مردم امر نموده است؟ فواید امر به عدل را ذکر نمایید.

جواب: خداوند به عدالت امر کرده است، زیرا نظام درست جامعه بر حق و عدل استوار است. اگر ظلم و بی‌عدالتی گسترش یابد، حقوق مردم ضایع شده، فساد و بدبختی در جامعه افزایش می‌یابد. عدالت سبب حفظ حقوق، اصلاح جامعه، اعتماد میان مردم و سعادت دنیا و آخرت می‌شود. (G10-Dr-Tafseer (3).pdf)

۳) از قول خداوند «أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ» چه استفاده می‌شود؟

جواب: از این فرمان استفاده می‌شود که مؤمنان باید از خداوند و پیامبر اکرم ﷺ اطاعت و فرمان‌برداری کنند و احکام دین را مطابق قرآن و سنت عملی نمایند. (G10-Dr-Tafseer (3).pdf)

۴) اطاعت پیامبر خدا ﷺ با اطاعت و فرمان‌برداری اولی‌الامر یا زمامداران مسلمان چه فرق دارد؟

جواب: اطاعت از پیامبر ﷺ به دلیل این‌که دستورهای ایشان مطابق وحی و شریعت الهی است، واجب می‌باشد. اما اطاعت از اولی‌الامر و زمامداران مسلمان مشروط است؛ یعنی تا زمانی باید از آنان اطاعت کرد که دستورشان مخالف شریعت و فرمان خداوند نباشد. (G10-Dr-Tafseer (3).pdf)

۵) در کدام حالت اطاعت اولی‌الامر برای مسلمان لازم نیست؟

جواب: اگر زمامدار یا اولی‌الامر به کاری دستور دهد که معصیت خداوند یا مخالف شریعت اسلامی باشد، اطاعت از او جایز نیست. در حدیث آمده است که اطاعت از مخلوق در نافرمانی خالق جایز نمی‌باشد. (G10-Dr-Tafseer (3).pdf)

۶) خداوند چه مرجع و منبعی را برای هنگام اختلاف و نزاع معرفی نموده است؟

جواب: در هنگام اختلاف و نزاع، مسلمانان باید موضوع را به کتاب خداوند، یعنی قرآن کریم، و سنت پیامبر ﷺ بازگردانند. دلیل آن این است که خداوند مؤمنان را به مراجعه به حکم خدا و رسول فرمان داده و این راه را بهتر و دارای عاقبت نیکوتر معرفی کرده است. (G10-Dr-Tafseer (3).pdf)

۷) امانت به مفهوم شرعی آن شامل چه چیزهایی می‌شود؟

جواب: امانت مفهوم گسترده‌ای دارد و شامل امور مادی و معنوی می‌شود؛ از جمله:

• عهد و پیمان انسان با خداوند؛ یعنی انجام فرمان‌های الهی و دوری از نواهی.
• اموال و اشیای سپرده‌شده مردم و برگرداندن آن‌ها به صاحبانشان.
• اسرار مردم و حفظ آن‌ها.
• درست انجام دادن وظیفه و مسئولیت عمومی یا خصوصی.
• حفاظت از اموال و دارایی‌های عمومی و خودداری از سوءاستفاده از آن‌ها.

پس هر چیزی که به انسان سپرده شود و او مسئول نگهداری و ادای درست آن باشد، امانت محسوب می‌شود. (G10-Dr-Tafseer (3).pdf)

نکات مهم درس‌های ۸ تا ۱۱:
درس ۸: نعمت‌های خدا، شب و روز، خورشید و ماه و شکر نعمت‌ها.
درس ۹: دعوت به خدا، عمل صالح، صبر و پاسخ دادن بدی با نیکی.
درس ۱۰: ارزش وقت و چهار راه نجات: ایمان، عمل صالح، حق و صبر.
درس ۱۱: امانت‌داری، عدالت، اطاعت از خدا و رسول و رجوع به قرآن و سنت هنگام اختلاف.

حتماً. این هم سوالات و جواب‌های درس ۱۲ تا ۱۵ به همان سبک قبلی؛ منظم، مناسب امتحان و مطابق متن کتاب.

درس دوازدهم: مطابقت در گفتار و کردار

۱) چرا خداوند متعال به اقامۀ نماز و ادای زکات امر نموده است؟

جواب: نماز و زکات از ارکان اساسی اسلام‌اند. نماز بزرگ‌ترین عبادت بدنی است و اگر با رعایت شرایط و ارکان ادا شود، انسان را از فحشا و منکرات باز می‌دارد. زکات نیز از بزرگ‌ترین عبادت‌های مالی است. پابندی به این عبادت‌ها دل و نفس انسان را پاک ساخته و او را به اطاعت خداوند نزدیک می‌کند. (G10-Dr-Tafseer (3).pdf)

۲) معنای «اقامۀ نماز» را توضیح دهید.

جواب: اقامۀ نماز یعنی نماز را تنها ظاهراً نخوانیم، بلکه آن را با رعایت ارکان، شرایط و آداب آن، به‌صورت درست و پابندانه ادا کنیم. (G10-Dr-Tafseer (3).pdf)

۳) خداوند طایفۀ یهود را به کمک خواستن از دو رکن مهم مأمور گردانیده است؛ این دو رکن کدام‌اند؟

جواب: این دو رکن عبارت‌اند از:

1. صبر
2. نماز

انسان با صبر در برابر مشکلات استقامت می‌کند و با نماز از خداوند متعال یاری و کمک می‌خواهد. (G10-Dr-Tafseer (3).pdf)

۴) معنای صبر چیست؟

جواب: صبر یعنی شکیبایی، بردباری و نگه‌داشتن نفس از کارهایی که مخالف فرمان خداوند است. انسان صابر در سختی‌ها استقامت می‌کند و خواسته‌های نادرست نفس خود را کنترل می‌نماید. (G10-Dr-Tafseer (3).pdf)

۵) انواع صبر را بیان کنید.

جواب: از محتوای درس، صبر شامل شکیبایی در اطاعت خداوند، خودداری از گناه و معصیت، و تحمل مشکلات و سختی‌های زندگی می‌شود. صبر انسان را در برابر خواهش‌های نفس و دشواری‌ها استوار نگه می‌دارد. (G10-Dr-Tafseer (3).pdf)

۶) انسان چگونه از صبر و نماز یاری می‌جوید؟

جواب: انسان هنگام مشکلات باید نخست صبر و استقامت اختیار کند و سپس با نماز به خداوند روی آورده و از او کمک بخواهد. در نماز انسان خداوند را به یاد می‌آورد و احساس می‌کند تحت مراقبت اوست؛ به همین دلیل نماز برای مؤمن واقعی وسیلۀ آرامش و یاری است. (G10-Dr-Tafseer (3).pdf)

نکته مهم درس ۱۲: گفتار و عمل مؤمن باید باهم مطابق باشد؛ اینکه انسان دیگران را به نیکی امر کند ولی خودش عمل نکند، کار ناپسند و مخالف عقل و دین است. (G10-Dr-Tafseer (3).pdf)

---

درس سیزدهم: فرجام سرپیچی از ذکر خداوند

۱) جزای کسی که از یاد خداوند روی می‌گرداند و از آیات او چشم‌پوشی می‌کند چیست؟

جواب: خداوند برای چنین شخصی شیطانی را به عنوان هم‌نشین و همراه قرار می‌دهد. آن شیطان بر گمراهی او می‌افزاید و او را از راه حق دور می‌کند؛ در نتیجه دنیا و آخرت او به زیان و تباهی کشیده می‌شود. (G10-Dr-Tafseer (3).pdf) (G10-Dr-Tafseer (3).pdf)

۲) شیاطین با پیروان و دوستان خود چه می‌کنند؟

جواب: شیاطین پیروان خود را از راه حق باز می‌دارند و در عین حال آنان را به این گمان می‌اندازند که هدایت یافته‌اند. به این ترتیب، انسان در گمراهی باقی می‌ماند ولی خودش تصور می‌کند راه درست را می‌رود. (G10-Dr-Tafseer (3).pdf)

۳) پیروان و فرمان‌برداران در روز قیامت به پیشوایان و همراهان خود چه می‌گویند؟

جواب: وقتی انسان گمراه در قیامت نتیجۀ اعمالش را می‌بیند، نسبت به هم‌نشین بد خود سخت پشیمان می‌شود و آرزو می‌کند که میان او و آن هم‌نشین به اندازۀ فاصلۀ مشرق و مغرب دوری می‌بود و او را بدترین هم‌نشین می‌خواند. در آن روز پشیمانی و بیزاری آنان دیگر سودی ندارد. (G10-Dr-Tafseer (3).pdf)

۴) نص قرآنی چه چیزی را از قدرت و صلاحیت پیامبر ﷺ دور دانسته است؟

جواب: قرآن نشان می‌دهد که پیامبر ﷺ وظیفۀ تبلیغ و بیم دادن را دارد، اما هدایت اجباری مردم در اختیار او نیست. ایشان نمی‌تواند کسی را که مانند کر شنیدن حق را نمی‌پذیرد، یا مانند نابینا از حقیقت چشم پوشیده، به زور هدایت کند؛ هدایت حقیقی به دست خداوند است. (G10-Dr-Tafseer (3).pdf) (G10-Dr-Tafseer (3).pdf)

نکته مهم درس ۱۳: تمسک به قرآن انسان را به سعادت دنیا و آخرت می‌رساند، در حالی که سرپیچی از آن موجب گمراهی و هم‌نشینی با شیطان می‌شود. (G10-Dr-Tafseer (3).pdf)

---

درس چهاردهم: نیکویی چیست؟

۱) مقصود از «البِرّ» چیست و رابطۀ آن با موضوع تحویل قبله چه می‌باشد؟

جواب: «البِرّ» به معنای نیکی و هر کار جامع و پسندیده است. قرآن بیان می‌کند که نیکی تنها رو آوردن به سوی مشرق یا مغرب در نماز نیست؛ بلکه حقیقت نیکی در ایمان صحیح، اعمال نیک و اخلاق پسندیده است. بنابراین موضوع تحویل قبله به تنهایی معیار نیکی و برتری انسان نیست. (G10-Dr-Tafseer (3).pdf) (G10-Dr-Tafseer (3).pdf)

۲) آیۀ مبارکه مبانی ایمان را به عنوان اساس نیکی بیان کرده است؛ این مبانی کدام‌اند؟

جواب: مبانی ایمان ذکرشده عبارت‌اند از:

• ایمان به خداوند
• ایمان به روز آخرت
• ایمان به فرشتگان
• ایمان به کتاب‌های آسمانی
• ایمان به پیامبران الهی

پس نیکی حقیقی باید بر عقیدۀ درست و ایمان استوار باشد. (G10-Dr-Tafseer (3).pdf)

۳) ایمانی که قرآن از انسان طلب نموده چگونه ایمانی است؟

جواب: قرآن از انسان ایمانی می‌خواهد که تنها ادعا نباشد، بلکه همراه با تصدیق قلبی، عمل نیک و پیروی از هدایت خداوند باشد. کردار نیک در حقیقت ثمره و نشانۀ ایمان راستین است. (G10-Dr-Tafseer (3).pdf)

۴) اعطای مال به مستحقان از مبانی نیکی است؛ چه کسانی مستحق‌اند؟

جواب: مطابق آیه، مال باید با وجود محبت به آن به کسانی داده شود که نیازمند کمک‌اند، از جمله:

خویشاوندان، یتیمان، فقرا و مساکین، مسافران درمانده، درخواست‌کنندگان نیازمند و برای آزاد ساختن بردگان. (G10-Dr-Tafseer (3).pdf)

۵) چرا قرآن اقارب و خویشاوندان را مقدم گردانیده است؟

جواب: زیرا خویشاوندان علاوه بر نیاز مالی، حق قرابت و پیوند خانوادگی نیز دارند. کمک به آنان هم نیکی و کمک به نیازمند است و هم سبب استحکام روابط خانوادگی می‌شود. در آیه نیز آنان پیش از دیگر گروه‌های مستحق ذکر شده‌اند. (G10-Dr-Tafseer (3).pdf)

۶) مسکین و ابن‌السبیل چه کسانی‌اند؟

جواب: مسکین کسی است که نیازمند و فقیر باشد و امکانات کافی برای زندگی نداشته باشد. ابن‌السبیل مسافری است که از مال، خانواده و وطن خود دور افتاده و در سفر نیازمند کمک شده است. (G10-Dr-Tafseer (3).pdf)

۷) مقصود از برپایی نماز چیست؟

جواب: مقصود این است که نماز با رعایت ارکان، شرایط و آداب آن به‌طور منظم و درست ادا شود، نه اینکه تنها شکل ظاهری نماز انجام گردد. (G10-Dr-Tafseer (3).pdf)

۸) آیۀ مبارکه چه اصول اخلاقی را بیان نموده که انسان باید به آن‌ها پایبند باشد؟

جواب: از مهم‌ترین اصول اخلاقی این آیه:

وفای به عهد و صبر و شکیبایی است. انسان مؤمن باید به وعده و پیمان خود وفادار باشد و در شرایط سخت استقامت کند. (G10-Dr-Tafseer (3).pdf)

۹) کسانی که به اصول و مبانی نیکی ملتزم باشند چگونه توصیف شده‌اند؟

جواب: قرآن چنین افرادی را راستگویان و پرهیزگاران معرفی می‌کند؛ زیرا ایمان، عبادت، کمک به مردم، وفای به عهد و صبر را در زندگی خود جمع کرده‌اند. (G10-Dr-Tafseer (3).pdf)

۱۰) قرآن صبر را در چه سه حالتی به‌طور خاص ذکر نموده است؟

جواب: صبر در سه حالت به‌طور ویژه ذکر شده است:

1. هنگام فقر و تنگدستی
2. هنگام ضررها و سختی‌ها مانند بیماری و ترس
3. هنگام جنگ و نبرد

(G10-Dr-Tafseer (3).pdf)

نکته مهم درس ۱۴: نیکی فقط یک عمل ظاهری نیست؛ بلکه مجموعه‌ای از ایمان، عبادت، کمک به مردم، اخلاق خوب، وفای به عهد و صبر است.

---

درس پانزدهم: صلح و اهمیت آن در اسلام

۱) مؤمنان را چه چیزی باهم جمع می‌نماید؟

جواب: ایمان مؤمنان را باهم جمع می‌کند و میان آنان برادری دینی و ایمانی ایجاد می‌نماید. همان‌گونه که نسب سبب پیوند برادران نسبی می‌شود، دین و ایمان نیز مؤمنان را به یکدیگر پیوند می‌دهد. (G10-Dr-Tafseer (3).pdf)

۲) برادری از نظر قرآن به چند قسم است؟

جواب: از محتوای درس، برادری به دو نوع تقسیم می‌شود:

1. برادری نسبی که از خانواده و نسب به وجود می‌آید.
2. برادری ایمانی و دینی که بر اساس ایمان و اسلام است.

کتاب تأکید می‌کند که برادری ایمانی از برادری نسبی برتر و نیرومندتر است. (G10-Dr-Tafseer (3).pdf) (G10-Dr-Tafseer (3).pdf)

۳) صلح و آشتی میان مسلمانان چه حکم دارد؟

جواب: صلح و آشتی میان برادران مسلمان وظیفه و دستور خداوند است. مسلمانان باید هنگام اختلاف برای اصلاح و آشتی میان یکدیگر تلاش کنند تا وحدت و برادری جامعه حفظ شود. (G10-Dr-Tafseer (3).pdf)

۴) سه خصلت یا صفتی را نام بگیرید که در این درس ممنوع گردیده‌اند.

جواب: سه عمل مهم که خداوند منع کرده است عبارت‌اند از:

1. تمسخر و تحقیر دیگران
2. عیب‌جویی و طعنه زدن
3. یاد کردن دیگران با لقب‌های زشت و ناپسند

(G10-Dr-Tafseer (3).pdf) (G10-Dr-Tafseer (3).pdf)

۵) حکمت منع این خصلت‌ها و اخلاق فاسد چیست؟

جواب: این رفتارها سبب کینه، دشمنی، اختلاف و از بین رفتن صلح و وحدت جامعه می‌شوند. اسلام برای حفظ برادری، عزت انسان‌ها و یکپارچگی جامعه، تمسخر، تحقیر، عیب‌جویی و لقب‌های زشت را منع کرده است. (G10-Dr-Tafseer (3).pdf) (G10-Dr-Tafseer (3).pdf)

۶) اگر کسی خودش را از اخلاق زشت نگه ندارد، چه راه اصلاحی را می‌توان در حق او به کار برد؟

جواب: بر اساس جهت‌گیری همین درس، چنین شخصی باید به توبه و اصلاح رفتار روی آورد، از تحقیر و عیب‌جویی دست بکشد و روابط خود را بر پایۀ برادری، احترام و صلح اصلاح کند. قرآن نیز کسانی را که از این رفتارها توبه نکنند، ستمکار معرفی می‌کند. (G10-Dr-Tafseer (3).pdf)

نکته‌های خیلی مهم درس‌های ۱۲ تا ۱۵:
درس ۱۲: مطابقت گفتار و کردار، نماز، زکات و صبر.
درس ۱۳: خطر دوری از یاد خدا و هم‌نشینی با شیطان.
درس ۱۴: نیکی حقیقی = ایمان + اعمال صالح + اخلاق + صبر.
درس ۱۵: برادری ایمانی، صلح، وحدت و دوری از تمسخر و عیب‌جویی.

حتماً. این هم سوالات و جواب‌های درس ۱۶ تا ۱۹ دقیقاً بر اساس کتاب و به همان سبک قبلی، مناسب مرور و امتحان.

درس شانزدهم: نصایح لقمان حکیم به فرزندش (۱)

۱) در روشنایی آیات قرآن کریم، آنچه راجع به لقمان می‌دانید بیان نمایید.

جواب: قرآن کریم لقمان را به عنوان بندۀ حکیم خداوند معرفی می‌کند که از حکمت الهی برخوردار بود و از این علم و حکمت برای پند و نصیحت دیگران، مخصوصاً فرزندش، استفاده می‌کرد. قرآن جزئیات زندگی او و حتی نام فرزندش را بیان نکرده و نیز به‌طور قطعی نگفته است که لقمان پیامبر بوده یا یک مؤمن حکیم؛ بنابراین باید به همان چیزی اکتفا کرد که قرآن بیان نموده است. (G10-Dr-Tafseer (3).pdf)

۲) چرا خداوند متعال نیکی به والدین را با عبادت خود پیوست ذکر نموده است؟

جواب: نیکی به پدر و مادر از اساس‌های مهم اسلام است و بعد از ایمان و عبادت خداوند جایگاه بسیار بلندی دارد. والدین، به‌خصوص مادر، برای پرورش فرزند رنج و زحمت فراوان تحمل می‌کنند؛ از حمل و ولادت تا شیر دادن و تربیت. به همین سبب خداوند انسان را به شکر خود و سپاس‌گزاری و نیکی به والدین فرمان داده است. (G10-Dr-Tafseer (3).pdf)

۳) معنای «حَمَلَتْهُ أُمُّهُ وَهْنًا عَلَىٰ وَهْنٍ وَفِصَالُهُ فِي عَامَيْنِ» چیست؟

جواب: یعنی مادر، فرزند خود را در دوران بارداری با ضعف و رنجی بر روی ضعف و رنج دیگر حمل می‌کند و مدت شیرخوارگی و از شیر گرفتن او تا دو سال ادامه می‌یابد. این آیه به سختی‌های مادر و بزرگی حق او بر فرزند اشاره می‌کند. (G10-Dr-Tafseer (3).pdf)

۴) اطاعت از پدر و مادر چه وقت واجب و چه وقت حرام است؟ اگر اطاعت آنان حرام باشد، فرزند چگونه با آنان رفتار کند؟

جواب: اطاعت از والدین در امور درست و مشروع واجب است؛ اما اگر پدر یا مادر فرزند را به شرک، کفر یا نافرمانی خداوند فرمان دهند، اطاعت آنان جایز نیست؛ زیرا اطاعت مخلوق در معصیت خداوند پذیرفته نیست.

با این حال، حتی در چنین حالتی فرزند نباید با آنان بدرفتاری کند، بلکه باید در امور دنیوی با حسن معاشرت، احترام و نیکی با آنان برخورد نماید. (G10-Dr-Tafseer (3).pdf) (G10-Dr-Tafseer (3).pdf)

نکته مهم درس ۱۶: اولین نصیحت مهم لقمان به فرزندش پرهیز از شرک بود؛ زیرا شرک از بزرگ‌ترین و زشت‌ترین انواع ظلم است. (G10-Dr-Tafseer (3).pdf)

---

درس هفدهم: نصایح لقمان حکیم به فرزندش (۲)

۱) معنای «عَزْمِ الْأُمُور» چیست و آیه چه چیزهایی را از عزم امور دانسته است؟

جواب: «عزم الأمور» یعنی کارهای مهم، استوار و برجسته‌ای که انجام آن‌ها نیازمند تصمیم جدی و پایداری است. در این درس، برپایی نماز، امر به معروف، نهی از منکر و صبر در برابر مشکلات از کارهای مهم و استوار شمرده شده‌اند. (G10-Dr-Tafseer (3).pdf)

۲) در آیات این درس، لقمان فرزندش را از چه چیزهایی منع کرده است؟

جواب: لقمان فرزند خود را از چند رفتار ناپسند باز می‌دارد:

• تکبر و خودبزرگ‌بینی
• با غرور از مردم روی گرداندن
• با تکبر و خودنمایی روی زمین راه رفتن
• بلند کردن بیش از حد صدا و سخن گفتن به شیوۀ ناپسند

او فرزندش را به فروتنی، اعتدال و ادب در رفتار و گفتار دعوت می‌کند. (G10-Dr-Tafseer (3).pdf)

۳) منظور از راه رفتن با اعتدال و میانه چیست؟

جواب: یعنی انسان هنگام راه رفتن نه با تکبر و خودنمایی حرکت کند و نه با سستی و حالت غیرطبیعی؛ بلکه با آرامش، وقار، فروتنی و سرعت مناسب راه برود. قرآن راه رفتن بندگان شایستۀ خداوند را نیز همراه با تواضع معرفی می‌کند. (G10-Dr-Tafseer (3).pdf) (G10-Dr-Tafseer (3).pdf)

۴) معنای «وَاغْضُضْ مِنْ صَوْتِكَ» چیست و صدای مورد قبول خداوند چگونه است؟

جواب: «واغضض من صوتک» یعنی آواز و صدای خود را پایین و آرام نگه دار. صدای خوب و پسندیده صدایی است که نه بیش از حد بلند و آزاردهنده باشد و نه آن‌قدر پایین که شنیده نشود؛ بلکه معتدل، آرام و مناسب باشد. (G10-Dr-Tafseer (3).pdf)

۵) چرا آواز خر نزد خداوند زشت و مکروه دانسته شده است؟

جواب: زیرا آواز خر از زشت‌ترین و ناخوشایندترین صداها شمرده شده و قرآن با این مثال، انسان را از بلند کردن بی‌ضرورت و ناپسند صدا باز می‌دارد. هدف این است که مسلمان در سخن گفتن ادب و اعتدال را رعایت کند. (G10-Dr-Tafseer (3).pdf)

۶) چهار نعمت ظاهری و چهار نعمت باطنی خداوند را بیان نمایید.

جواب: در درس از نعمت‌های فراوان الهی یاد شده است.

نعمت‌های ظاهری می‌تواند شامل خورشید، ماه، آب‌ها و دریاها، میوه‌ها و محصولات زراعتی باشد. نعمت‌های باطنی و معنوی نیز شامل اسلام، ایمان، علم و یقین است. انسان وظیفه دارد در برابر هر دو نوع نعمت شکرگزار خداوند باشد. (G10-Dr-Tafseer (3).pdf)

نکته مهم درس ۱۷: مؤمن باید نماز را برپا کند، امر به معروف و نهی از منکر نماید، صبور باشد، متکبر نباشد و در رفتار و گفتار اعتدال را رعایت کند. (G10-Dr-Tafseer (3).pdf)

---

درس هجدهم: خودداری از بدگمانی، غیبت و تجسس

۱) غیبت مسلمان به چه چیزی تشبیه شده است؟

جواب: قرآن غیبت کردن از برادر مسلمان را به خوردن گوشت برادر مردۀ خود تشبیه کرده است. همان‌گونه که انسان از چنین کاری سخت نفرت دارد، باید از غیبت نیز نفرت داشته و دوری کند. (G10-Dr-Tafseer (3).pdf)

۲) اساس و معیار برتری در میان انسان‌ها چیست؟

جواب: معیار برتری انسان‌ها تقوا و پرهیزگاری است، نه قوم، نژاد، زبان، رنگ پوست یا ثروت. قرآن می‌فرماید بهترین و گرامی‌ترین انسان نزد خداوند کسی است که تقوای بیشتری داشته باشد. (G10-Dr-Tafseer (3).pdf)

۳) چرا از گمان زدن منع صورت گرفته است؟

جواب: زیرا بسیاری از گمان‌های بد، بی‌اساس و از وسوسه‌های شیطان‌اند و ممکن است انسان را به گناه، بدبینی، از بین رفتن اعتماد و ایجاد دشمنی میان مردم بکشاند. به همین دلیل اسلام از بدگمانی ناروا نهی کرده است. (G10-Dr-Tafseer (3).pdf) (G10-Dr-Tafseer (3).pdf)

۴) علت تقسیم شدن انسان‌ها به قبیله‌ها و گروه‌های گوناگون چیست؟

جواب: خداوند انسان‌ها را به ملت‌ها، گروه‌ها و قبیله‌های گوناگون تقسیم کرده است تا یکدیگر را بشناسند و میان آنان تعارف، تفاهم و همکاری به وجود آید؛ نه اینکه گروهی بر گروه دیگر فخر و برتری‌جویی کند. (G10-Dr-Tafseer (3).pdf) (G10-Dr-Tafseer (3).pdf)

۵) آیا رنگ، پوست، نژاد یا زبان می‌تواند معیار برتری باشد؟ اگر کسی چنین کند، چه حکمی دارد؟

جواب: خیر. هیچ‌یک از رنگ، نژاد، قوم و زبان معیار برتری انسان نیست. معیار حقیقی نزد خداوند تقواست. تعصب و برتری‌جویی بر اساس قوم، نژاد، زبان و مانند آن از تعصبات جاهلی شمرده شده و در اسلام حرام و مردود است. (G10-Dr-Tafseer (3).pdf)

۶) پیامبر اسلام ﷺ در موسم حج دربارۀ اصل برابری انسان‌ها چه فرمودند؟

جواب: پیامبر اکرم ﷺ بیان فرمودند که پروردگار شما یکی و پدر شما نیز یکی است و هیچ عربی بر غیرعرب و هیچ غیرعربی بر عرب و همچنین هیچ سفیدپوستی بر سیاه‌پوست و بالعکس برتری ندارد، مگر به تقوا. این سخن اصل برابری انسان‌ها را به روشنی بیان می‌کند. (G10-Dr-Tafseer (3).pdf) (G10-Dr-Tafseer (3).pdf)

نکته مهم درس ۱۸: سه کار بسیار مهم که باید از آن‌ها دوری کرد: بدگمانی ناروا، تجسس و غیبت. همچنین اسلام هر نوع تعصب جاهلی و برتری‌جویی قومی و نژادی را رد می‌کند. (G10-Dr-Tafseer (3).pdf)

---

درس نوزدهم: آداب داخل شدن به خانه‌ها

۱) نخستین آیت درس، دو کار را از شخصی که می‌خواهد وارد خانۀ دیگری شود مطالبه می‌کند؛ آن دو چیست؟

جواب: پیش از وارد شدن به خانۀ دیگران باید:

1. اجازه ورود بگیرد.
2. به اهل خانه سلام کند.

این دو دستور برای حفظ حرمت، حریم خصوصی و آرامش خانواده‌هاست. (G10-Dr-Tafseer (3).pdf) (G10-Dr-Tafseer (3).pdf)

۲) اگر صاحب خانه اجازه ورود ندهد یا از شخص بخواهد برگردد، چه باید کرد؟

جواب: شخص باید بدون ناراحتی و اصرار برگردد و وارد خانه نشود. قرآن این رفتار را برای پاکی و ادب انسان بهتر دانسته است. انسان نباید از رد شدن درخواستش ناراحت شود، زیرا خانه و ساکنان آن دارای حرمت و شرایط خصوصی خود هستند. (G10-Dr-Tafseer (3).pdf) (G10-Dr-Tafseer (3).pdf)

۳) طلب اذن یا اجازه خواستن برای ورود به خانه چه وقت ساقط می‌شود؟

جواب: برای ورود به مکان‌های غیرمسکونی و عمومی که برای استفادۀ مردم آماده شده‌اند، مانند بعضی مراکز عمومی و تجارتی، اجازه گرفتن به شکل خانه‌های خصوصی لازم نیست؛ زیرا این مکان‌ها برای ورود عمومی آماده شده‌اند. (G10-Dr-Tafseer (3).pdf)

۴) با وجود اینکه در مکان‌های عمومی طلب اذن ضروری نیست، چه چیز دیگری ساقط نمی‌شود؟

جواب: سلام کردن ساقط نمی‌شود. در مکان‌های عمومی نیز مسلمان باید به افراد موجود سلام کند؛ زیرا سلام شعار اسلام و نشانۀ محبت، سلامت و دوستی است. (G10-Dr-Tafseer (3).pdf)

۵) سه مورد از آداب طلب اذن را توضیح دهید.

جواب: از مهم‌ترین آداب اجازه گرفتن:

1. اجازه خواستن یا در زدن را بیش از سه بار تکرار نکند و میان آن‌ها فاصله مناسب قرار دهد.
2. اگر پرسیدند «چه کسی هستی؟» فقط نگوید «من هستم»، بلکه نام کامل خود را بگوید.
3. هنگام باز شدن در، مستقیماً مقابل در نایستد تا چشم او به چیزهایی که اهل خانه نمی‌خواهند دیده شود، نیفتد.

همچنین ورود به خانۀ خود شخص نیز باید با رعایت شرایط و حرمت اعضای خانواده باشد. (G10-Dr-Tafseer (3).pdf)

۶) هنگام سلام دادن چه جمله‌ای بهتر است رعایت شود و چرا؟

جواب: بهتر است گفته شود:

«السلام علیکم ورحمة الله وبرکاته»

زیرا سلام از شعارهای مهم اسلام است و بیان‌کنندۀ سلامتی، محبت و دوستی میان مسلمانان می‌باشد. (G10-Dr-Tafseer (3).pdf)

نکته‌های مهم درس‌های ۱۶ تا ۱۹: درس ۱۶ بر توحید، حق والدین و محدود بودن اطاعت آنان به اطاعت خداوند تأکید دارد. درس ۱۷ درباره نماز، امر به معروف، صبر، تواضع و ادب گفتار است. درس ۱۸ بر ترک بدگمانی، تجسس، غیبت و تعصبات قومی تأکید می‌کند. درس ۱۹ نیز حرمت حریم خصوصی، اجازه گرفتن و سلام کردن پیش از ورود به خانه‌ها را آموزش می‌دهد.

حتماً. این هم سوالات و جواب‌های درس ۲۰ تا ۲۴ به همان سبک قبلی؛ منظم، دقیق و مناسب امتحان.

درس بیستم: حرمت شراب‌نوشی و قماربازی

۱) کلمات زیر را معنا کنید: «المَیسِر، الأنصاب، الأزلام، رِجس»

جواب:

• المَیسِر: قمار و قماربازی
• الأنصاب: بت‌ها و سنگ‌هایی که مشرکان می‌پرستیدند.
• الأزلام: تیرهایی که مشرکان به وسیلۀ آن‌ها فال و بخت‌آزمایی می‌کردند.
• رِجس: پلیدی و ناپاکی. (G10-Dr-Tafseer (3).pdf)

۲) از آیات قرآنی برای موارد زیر دلیل بیاورید: حرمت شراب، حرمت قمار و اینکه شیطان در کمین مؤمنان است.

جواب: خداوند شراب، قمار، بت‌ها و تیرهای بخت‌آزمایی را پلیدی و از اعمال شیطان معرفی کرده و فرمان داده است که مؤمنان از آن‌ها دوری کنند تا رستگار شوند. همچنین قرآن بیان می‌کند که شیطان به وسیلۀ شراب و قمار می‌خواهد میان مردم دشمنی و کینه ایجاد کند و آنان را از یاد خداوند و نماز باز دارد. (G10-Dr-Tafseer (3).pdf)

نکته: همین آثار و پیامدهای زیان‌بار، دلیل روشنی بر حرمت شراب و قمار است.

۳) ضررهای مادی و معنوی شراب‌نوشی را توضیح دهید.

جواب: شراب از نظر معنوی عقل و شعور انسان را مختل می‌کند، او را از یاد خداوند، نماز و انجام مسئولیت‌های دینی دور می‌سازد و زمینه گناه و دشمنی را فراهم می‌کند. از نظر مادی و صحی نیز سبب بیماری‌ها و آسیب‌های جسمی می‌شود و ممکن است روابط خانوادگی و اجتماعی انسان را خراب کند. (G10-Dr-Tafseer (3).pdf)

۴) این جمله را توضیح دهید: «قمار باز به خود و جامعه ضرر می‌رساند.»

جواب: قمارباز ممکن است مال و دارایی خود را بدون کار و تلاش سالم از دست بدهد و به فقر و درماندگی گرفتار شود. باخت در قمار همچنین سبب کینه، دشمنی، نزاع و حتی درگیری‌های شدید می‌شود. از نظر اقتصادی نیز قمار فعالیت مفید و تولیدی ایجاد نمی‌کند و برای فرد، خانواده و جامعه زیان‌آور است. (G10-Dr-Tafseer (3).pdf) (G10-Dr-Tafseer (3).pdf)

---

درس بیست‌ویکم: امر به عدل و احسان

۱) آیۀ ۹۰ این درس به سه چیز امر و از سه چیز منع کرده است. آن‌ها را بیان کنید.

جواب: خداوند در این آیه به سه چیز امر می‌کند:

1. عدل
2. احسان
3. دادن حق خویشاوندان

و از سه چیز منع می‌کند:

1. فحشا؛ یعنی گناهان زشت
2. منکر؛ یعنی اعمالی که شریعت آن‌ها را ناپسند می‌داند
3. بغی؛ یعنی ظلم، تجاوز و ستم بر دیگران. (G10-Dr-Tafseer (3).pdf) (G10-Dr-Tafseer (3).pdf)

۲) ابن مسعود رضی‌الله‌عنه دربارۀ این آیه چه فرموده است؟

جواب: از ابن مسعود رضی‌الله‌عنه نقل شده که این آیه را از جامع‌ترین آیات قرآن دربارۀ امر به خوبی و نهی از بدی دانسته است؛ زیرا اصول مهم اخلاق و رفتار اسلامی را به صورت خلاصه در خود جمع کرده است. (G10-Dr-Tafseer (3).pdf)

۳) مراد از «عهد» در این آیه چیست و نسبت دادن آن به خداوند چه فایده‌ای دارد؟

جواب: عهد به معنای پیمان و میثاق است. عهد خداوند، پیمانی است که انسان برای اطاعت، عبادت و فرمان‌برداری از او بر عهده می‌گیرد. نسبت دادن عهد به خداوند، اهمیت و بزرگی این پیمان را نشان می‌دهد و انسان را بیشتر به وفای آن متعهد می‌سازد. (G10-Dr-Tafseer (3).pdf) (G10-Dr-Tafseer (3).pdf)

۴) واژه‌های «الإحسان»، «الفحشاء» و «الأیمان» را توضیح دهید.

جواب:

• الإحسان: انجام کار به شکل درست و نیکو و نیکی کردن به دیگران.
• الفحشاء: گناهان بسیار زشت و اعمال قبیح.
• الأیمان: در اینجا به معنای قسم‌ها و سوگندها است که انسان باید آن‌ها را بی‌دلیل نشکند. (G10-Dr-Tafseer (3).pdf)

نکته مهم درس ۲۱: مسلمان باید در رفتار خود عادل، نیکوکار، وفادار به عهد و دور از ظلم و گناه باشد. (G10-Dr-Tafseer (3).pdf)

---

درس بیست‌ودوم: حقوق والدین

۱) ذکر نیکی به پدر و مادر بلافاصله پس از دستور عبادت خداوند بر چه چیزی دلالت دارد؟

جواب: این ترتیب نشان‌دهندۀ مقام بسیار بلند حقوق والدین در اسلام است. خداوند پس از فرمان به عبادت خود، انسان را به نیکی با پدر و مادر امر کرده است؛ یعنی بعد از حق خداوند، حق والدین از مهم‌ترین حقوق بر انسان است. (G10-Dr-Tafseer (3).pdf)

۲) چرا گفتن کلمۀ «اُف» در برابر والدین منع شده است؟

جواب: «اُف» کلمۀ بسیار کوچکی است که می‌تواند نشانۀ خستگی، ناراحتی یا بی‌احترامی باشد. قرآن حتی همین مقدار اندک رنجاندن والدین را منع کرده است؛ بنابراین دشنام، فریاد و بدرفتاری با آنان به طریق اولی نادرست است. (G10-Dr-Tafseer (3).pdf)

۳) آیه به چه کارهایی در برابر والدین اشاره کرده است؟

جواب: فرزند باید:

• آنان را با سخن یا رفتار نرنجاند.
• بر آنان فریاد نزند.
• با آنان سخن محترمانه و کریمانه بگوید.
• با فروتنی و مهربانی با آنان رفتار کند.
• برای آنان از خداوند رحمت و بخشش بخواهد. (G10-Dr-Tafseer (3).pdf)

۴) فرزند هنگام صحبت با والدین از چه روشی استفاده کند؟

جواب: باید با نرمی، احترام، فروتنی و مهربانی صحبت کند و از سخن تند و توهین‌آمیز خودداری نماید؛ مخصوصاً هنگامی که والدین پیر و نیازمند توجه بیشتر هستند. (G10-Dr-Tafseer (3).pdf)

۵) فرزند چگونه برای والدین خود دعا کند؟

جواب: قرآن دعای زیبایی را تعلیم داده است:

«رَبِّ ارْحَمْهُمَا كَمَا رَبَّيَانِي صَغِيرًا»

یعنی: پروردگارا! بر پدر و مادرم رحم کن، همان‌گونه که آنان در کودکی مرا پرورش دادند. (G10-Dr-Tafseer (3).pdf)

نکته مهم درس ۲۲: حتی اگر فرزند بسیار خدمت‌گزار والدین باشد، باز هم نمی‌تواند حق بزرگ آنان را به‌طور کامل ادا کند؛ بنابراین باید برای آنان دعا نیز نماید. (G10-Dr-Tafseer (3).pdf)

---

درس بیست‌وسوم: حقوق خویشاوندان، مسکینان و مسافران

۱) چه حقوقی نسبت به اقارب، نیازمندان و مسافران واجب است؟

جواب: مسلمان باید حق خویشاوندان را ادا کند، صلۀ رحم را حفظ نماید و به اقارب، فقرا و نیازمندان و مسافران درمانده کمک و مساعدت کند. خویشاوندان در کمک و احسان بر دیگر افراد اولویت دارند؛ زیرا کمک به آنان هم صدقه و هم صلۀ رحم است. (G10-Dr-Tafseer (3).pdf)

۲) تبذیر چیست و چرا از آن نهی شده است؟

جواب: تبذیر و اسراف یعنی مصرف مال و دارایی بی‌جا و در غیر محل مناسب آن. قرآن از آن نهی کرده و اسراف‌کنندگان را از جهت رفتار زشت‌شان به شیاطین تشبیه نموده است؛ زیرا نعمت‌های خدا را درست استفاده نمی‌کنند. (G10-Dr-Tafseer (3).pdf)

۳) کسی که چیزی برای انفاق به نیازمندان ندارد، چه کند؟

جواب: اگر کسی توان مالی برای کمک نداشته باشد، باید از خداوند برای گشایش و روزی دعا کند و با نیازمندان با سخن نیک، نرم، دل‌نشین و محترمانه برخورد نماید؛ نه اینکه آنان را تحقیر یا ناراحت کند. (G10-Dr-Tafseer (3).pdf) (G10-Dr-Tafseer (3).pdf)

۴) برای موارد زیر از قرآن دلیل بیاورید:

الف) اسراف برای صاحبش ملامتی و پشیمانی می‌آورد.
جواب: قرآن می‌آموزد که انسان نه باید دست خود را از بخل کاملاً بسته نگه دارد و نه آن‌قدر باز کند که همه چیز را مصرف نماید؛ زیرا در هر دو حالت به ملامت و پشیمانی دچار می‌شود. راه درست، میانه‌روی است. (G10-Dr-Tafseer (3).pdf)

ب) تنگی روزی به معنای خشم خداوند بر بنده نیست.
جواب: خداوند روزی بعضی بندگان را فراخ و روزی برخی را محدود می‌سازد. این کار بر اساس علم، حکمت و آگاهی خداوند از حال بندگان است و ممکن است وسیلۀ امتحان باشد؛ پس تنگی روزی الزاماً نشانۀ غضب خداوند نیست. (G10-Dr-Tafseer (3).pdf)

نکته مهم درس ۲۳: اسلام نه بخل را می‌پسندد و نه اسراف را؛ بلکه به اعتدال و میانه‌روی در مصرف و انفاق دستور می‌دهد. (G10-Dr-Tafseer (3).pdf)

---

درس بیست‌وچهارم: عدالت و مسئولیت در معاملات

۱) فایدۀ پُر کردن پیمانه و رعایت عدالت در ترازو در دنیا و آخرت چیست؟

جواب: در دنیا، عدالت در پیمانه و ترازو سبب اعتماد مردم، سلامت معاملات و خیر جامعه می‌شود و مردم با اطمینان با شخص معامله می‌کنند. در آخرت نیز این رفتار عاقبت نیک و اجر و پاداش الهی دارد. (G10-Dr-Tafseer (3).pdf)

۲) چرا قرآن از گفتن و انجام دادن کاری بدون علم و آگاهی منع کرده است؟

جواب: زیرا انسان نباید دربارۀ چیزی که نمی‌داند یا ندیده و نشنیده است، بدون دلیل سخن بگوید یا داوری کند. قرآن بیان می‌کند که گوش، چشم و دل همگی مورد پرسش قرار می‌گیرند؛ بنابراین مسلمان باید در گفتار و کردار از علم و اطمینان پیروی کند. (G10-Dr-Tafseer (3).pdf)

۳) در روز قیامت از چه اعضای انسان پرسیده می‌شود و چگونه جواب می‌دهند؟

جواب: قرآن به‌طور خاص از گوش، چشم و قلب یاد می‌کند. این اعضا و دیگر اعضای انسان در روز قیامت مورد حساب قرار می‌گیرند و نسبت به اعمال انسان و آنچه به وسیلۀ آن‌ها انجام شده، به نفع یا ضرر انسان شهادت می‌دهند. (G10-Dr-Tafseer (3).pdf)

۴) چرا به انسان متکبر یادآوری شده که نمی‌تواند زمین را بشکافد یا به بلندی کوه‌ها برسد؟

جواب: این بیان برای آن است که انسان به ضعف و محدودیت خود توجه کند. کسی که حتی نمی‌تواند با قدم‌هایش زمین را بشکافد یا به بلندای کوه‌ها برسد، شایستۀ غرور و خودبزرگ‌بینی نیست. بنابراین باید با دیگران با تواضع و فروتنی رفتار کند. (G10-Dr-Tafseer (3).pdf)

نکات مهم درس‌های ۲۰ تا ۲۴:
درس ۲۰: حرمت شراب و قمار و آثار زیان‌بار آن‌ها.
درس ۲۱: عدل، احسان، صلۀ رحم و وفای به عهد.
درس ۲۲: احترام، خدمت و دعا برای والدین.
درس ۲۳: حقوق اقارب و نیازمندان و پرهیز از بخل و اسراف.
درس ۲۴: عدالت در معاملات، پرهیز از سخن بدون علم و دوری از تکبر.