Khác nhau cơ bản giữa thế giới sống (sinh vật) và thế giới vô sinh (vật không sống) nằm ở chỗ: sinh vật là một hệ vật chất tự duy trì thông qua trao đổi chất – năng lượng với môi trường và có khả năng tái tạo – tiến hoá dựa trên thông tin di truyền; còn vật vô sinh thì không có tổ chức theo hướng tự duy trì bằng chuyển hoá và không có chương trình di truyền để sinh sản/tiến hoá.

Dưới đây là các tiêu chí sinh học “chuẩn sách giáo khoa”, kèm giải thích ngắn gọn:

1) Tổ chức tế bào (cellularity)

• Thế giới sống: Hầu hết sinh vật có cấu trúc tế bào; tế bào là đơn vị cơ bản của sự sống (màng, bào tương, bộ máy tổng hợp, điều hoà…).
• Thế giới vô sinh: Không có cấu trúc tế bào, không có hệ thống màng và bộ máy sinh học.

Lưu ý: virus là trường hợp “lưng chừng” vì không có cấu trúc tế bào hoàn chỉnh và chỉ nhân lên khi vào tế bào chủ.

2) Trao đổi chất và chuyển hoá (metabolism)

• Thế giới sống: Có chuỗi phản ứng hoá sinh có điều khiển (enzyme xúc tác), lấy vật chất–năng lượng từ môi trường để duy trì cấu trúc, tạo ATP, tổng hợp chất, sửa chữa, tăng trưởng.
• Thế giới vô sinh: Có thể xảy ra phản ứng hoá học, nhưng không có mạng lưới phản ứng được điều hoà để tự duy trì theo kiểu sinh học.

Điểm mấu chốt: không phải “có phản ứng” là sống, mà là hệ phản ứng có tổ chức + điều hoà để duy trì bản thân.

3) Duy trì cân bằng nội môi và tự điều chỉnh (homeostasis)

• Thế giới sống: Có cơ chế điều hoà để giữ các thông số trong giới hạn (pH, áp suất thẩm thấu, đường huyết, nhiệt độ, nồng độ ion…).
• Thế giới vô sinh: Không có cơ chế điều hoà nội tại; thay đổi chủ yếu “bị động” theo môi trường.

4) Sinh trưởng và phát triển (growth & development)

• Thế giới sống: Tăng kích thước/khối lượng chủ yếu do tổng hợp vật chất mới từ bên trong, kèm phát triển (biệt hoá, hình thành cơ quan, vòng đời…).
• Thế giới vô sinh: Có thể “to lên” do bồi tụ/ghép thêm từ bên ngoài (ví dụ tinh thể lớn lên), nhưng không có chương trình phát triển sinh học.

5) Sinh sản và di truyền (reproduction & heredity)

• Thế giới sống: Có khả năng sinh sản (vô tính/hữu tính), truyền thông tin di truyền (DNA/RNA) cho thế hệ sau.
• Thế giới vô sinh: Không tự tạo ra “thế hệ con” theo nghĩa sinh học, không có hệ sao chép thông tin di truyền.

6) Cảm ứng và đáp ứng kích thích (response to stimuli)

• Thế giới sống: Nhận tín hiệu (ánh sáng, hoá chất, nhiệt, cơ học…) và đáp ứng có định hướng nhờ hệ thụ thể–truyền tin–điều khiển (thần kinh/nội tiết hay cơ chế tế bào).
• Thế giới vô sinh: Có thể biến đổi theo tác động (nở vì nhiệt, dẫn điện…), nhưng đó là tính chất vật lý/hoá học, không phải đáp ứng sinh học có điều hoà vì mục tiêu duy trì sống.

7) Thích nghi và tiến hoá (adaptation & evolution)

• Thế giới sống: Quần thể sinh vật tiến hoá theo thời gian nhờ biến dị di truyền + chọn lọc tự nhiên → tạo thích nghi.
• Thế giới vô sinh: Không có tiến hoá theo nghĩa Darwin vì không có di truyền – biến dị – chọn lọc trên thông tin sao chép.

---

Kết luận “gói gọn”

Sống = hệ vật chất có tổ chức, có chuyển hoá và tự điều hoà để duy trì, có chương trình di truyền cho sinh sản, nên có khả năng tiến hoá.
Vô sinh = không có “hệ tự duy trì bằng chuyển hoá + di truyền” nên không sinh sản/tiến hoá theo nghĩa sinh học.

Nếu bạn muốn, mình có thể viết lại thành một đoạn ngắn 5–7 câu kiểu trả bài hoặc làm bảng so sánh theo đúng chương “Đặc trưng cơ bản của sự sống” (Sinh 10/11).

Theo sinh học, thế giới vô sinh không có đặc tính “tự tái bản” (self-replication) theo nghĩa của sự sống.

Vì tự tái bản sinh học phải thỏa 2 điều cốt lõi:

1. Có “thông tin khuôn mẫu” (thường là DNA/RNA hay hệ tương đương) để hướng dẫn tạo bản sao.
2. Có bộ máy/cơ chế chuyển hoá – xúc tác – điều hoà để dùng vật chất và năng lượng môi trường tạo ra bản sao của chính nó (kèm sửa sai ở mức nào đó).

Vật vô sinh:

• Có thể nhân bản hình dạng/cấu trúc theo kiểu vật lý–hoá học (ví dụ tinh thể lớn lên rồi “tách” ra thành mảnh; ngọn lửa lan truyền; phản ứng dây chuyền), nhưng đó là tăng trưởng/lan truyền chứ không phải tái bản có chương trình thông tin và chọn lọc.
• Không có mã di truyền, không có hệ sao chép thông tin và điều hoà chuyển hoá → nên không có tự tái bản theo tiêu chuẩn sự sống.

Lưu ý thú vị: có những hệ “gần ranh giới” như virus hay một số phân tử tự sao chép trong hoá học tiền sinh học. Nhưng virus chỉ nhân lên nhờ tế bào chủ, còn các hệ hoá học tự sao chép thường chưa đủ các tiêu chí như tự duy trì nội môi và tiến hoá bền vững như sinh vật.

Nếu bạn muốn, mình có thể đưa ví dụ cụ thể (tinh thể vs tế bào) để bạn dùng viết đoạn giải thích ngắn trong bài kiểm tra.

Hai câu bạn đưa đều chưa “chuẩn sinh học” vì:

• “Phản ứng” là đáp ứng xảy ra trong đời cá thể (nhanh/chậm), nên đi với “thích ứng” (acclimation/phenotypic adjustment) hợp hơn.
• “Thích nghi” thường dùng theo nghĩa tiến hoá ở mức quần thể qua nhiều thế hệ (genetic adaptation), không phải phản ứng tức thời của một cá thể.
• Cụm “cải tiến / cải biến” là từ thường dùng trong kỹ thuật; sinh học hay dùng “sinh trưởng, phát triển, tiến hoá”.

Nếu bắt buộc chọn giữa 2 câu, thì câu 1 (thích ứng) gần đúng hơn về logic sinh học.

Cách viết chuẩn và gọn nên là một trong các câu sau (tuỳ bạn muốn nhấn mức cá thể hay quần thể):

• Mức cá thể: “Hệ thống sống có khả năng phản ứng thích ứng với môi trường để duy trì tồn tại (cân bằng nội môi), sinh trưởng và phát triển.”
• Mức quần thể (tiến hoá): “Ở mức quần thể, sinh vật có khả năng thích nghi (do chọn lọc tự nhiên) để tồn tại và tiến hoá.”

Nếu bạn cho mình biết đây là câu trong Sinh 10 hay Sinh 12, mình sẽ chỉnh đúng “văn sách giáo khoa” theo chương tương ứng.

Đúng. Trong sinh học, vật chất sống (cơ thể sống/tế bào) được xem là hệ thống mở.

Vì hệ thống sống luôn trao đổi vật chất và năng lượng (và cả thông tin) với môi trường để duy trì sự sống:

• Nhận vào: dinh dưỡng/nguồn chất, nước, O₂ (hoặc CO₂ với quang hợp), năng lượng ánh sáng hoặc năng lượng hoá học…
• Thải ra: CO₂, chất thải chuyển hoá (NH₃/urê/axit uric…), nhiệt, các sản phẩm bài tiết…
• Nhờ trao đổi đó mà cơ thể duy trì cấu trúc, cân bằng nội môi, sinh trưởng và phát triển.

Ngược lại, nếu không trao đổi với môi trường thì hệ sẽ tiến tới cân bằng nhiệt động và không thể duy trì trạng thái sống lâu dài.

Đúng về bản chất, và có thể diễn đạt “chuẩn sinh học” như sau:

1) “Thế giới sống có tổ chức cao theo cấp bậc” — Đúng

Sinh giới được tổ chức theo các cấp độ từ thấp đến cao, mỗi cấp có tính trội (emergent properties) mà cấp dưới không có khi đứng riêng lẻ. Ví dụ một chuỗi cấp bậc thường dùng:

• Phân tử sinh học (DNA, protein, lipid…)
• Bào quan (ti thể, lục lạp…)
• Tế bào (đơn vị cơ bản của sự sống)
• Mô → cơ quan → hệ cơ quan
• Cơ thể
• Quần thể → quần xã → hệ sinh thái → sinh quyển

2) “Có đặc tính tự tái bản” — Đúng, nhưng nên nói chính xác là “sinh sản + di truyền”

Trong sinh học, “tự tái bản” được hiểu đúng nhất là khả năng tạo ra bản sao kèm truyền thông tin di truyền (DNA/RNA) để duy trì nòi giống và cho phép tiến hoá.

• Ở cấp tế bào: tế bào nhân đôi DNA rồi phân bào tạo tế bào con.
• Ở cấp cơ thể: sinh vật sinh sản (vô tính/hữu tính) tạo thế hệ mới mang thông tin di truyền.

Ngoại lệ cần nhớ: virus có vật chất di truyền nhưng không tự tái bản độc lập; nó chỉ nhân lên khi ký sinh trong tế bào chủ.

Nếu bạn cần câu “đẹp” để ghi vở:
“Thế giới sống được tổ chức theo cấp bậc từ phân tử đến sinh quyển và có khả năng tự duy trì nòi giống thông qua sinh sản gắn với di truyền (tự tái bản thông tin di truyền).”

Các đặc điểm của thế giới vô sinh (vật không sống) theo sinh học – khoa học tự nhiên:

• Không có tổ chức theo cấp bậc sinh học kiểu tế bào → mô → cơ quan → cơ thể… (không có tế bào là đơn vị cơ bản).
• Không có trao đổi chất (chuyển hoá) có điều hoà để tự duy trì cấu trúc. Có thể có phản ứng hoá học, nhưng không phải mạng phản ứng enzyme–điều hoà nhằm duy trì “trạng thái sống”.
• Không có cân bằng nội môi (homeostasis): không tự điều chỉnh pH, nhiệt độ, nồng độ ion…; thay đổi chủ yếu bị động theo môi trường.
• Không sinh trưởng–phát triển theo chương trình sinh học: có thể “lớn lên” do bồi tụ (ví dụ tinh thể) nhưng không có quá trình phát triển, biệt hoá, vòng đời.
• Không có sinh sản và di truyền: không tạo “thế hệ con” kèm truyền thông tin di truyền (DNA/RNA) → không có nền tảng cho tiến hoá sinh học.
• Không có cảm ứng–đáp ứng theo kiểu sinh học: có thể biến đổi theo tác động (nở nhiệt, dẫn điện…) nhưng đó là tính chất vật lý/hoá học, không phải đáp ứng có điều khiển để duy trì sự sống.
• Không tiến hoá theo Darwin: vì không có hệ sao chép–biến dị–chọn lọc dựa trên thông tin di truyền.

Nếu bạn muốn, mình có thể viết lại thành đoạn ngắn 6–8 câu đúng kiểu trả bài Sinh 10.